واقعيت است مانند شخصى كه سير است بگويد من به غذا مايلم و يا شخص آسوده و راحت كه بگويد من عاشق و دلباخته فلان معشوقم . خلاصه مطلب اينكه نيت صحيح و كامل كه در عبادات به آن تكيه شده و روح عبادت است بدون تمايل باطنى و اقبال و توجه درونى تحقق نمىيابد و اين هم در صورتى امكان پذير است كه افكار و عواملى كه با اين حالت ضديت و منافات دارد و صفات مذمومه و ناپسند از دل آدمى ريشه كن و قلع و قمع گردد و راه اين پيروزى و موفقيت : دل كندن از امور دنيوى و تزكيه باطن و چشم پوشى كامل از لذائذ و خطوط بىارزش زودگذر اين جهان است . و من ميگويم موضوع نيت و حقيقت آن براى خيلى از علماء و دانشمندان رضوان اللَّه عليهم مشتبه و مجهول و مبهم مانده است همچنان كه از نظر مخالفين و اهل سنت هم روشن نگشته و تحقيق و بررسى كامل و كافى در تشريح آن و بيان حق مطلب و حقيقت آن به عمل نيامده البته مرحوم شيخ بهائى در شرح اربعين و چهل حديث تا حدى بررسى فرموده و ما هم در كتاب عين الحيوة و رساله اعتقادات خيلى از اسرار نيت و از مطالب غامضه و مشكلات آن پرده بردارى و تشريح نموده‌ايم به آنجا رجوع شود . 2 - كافى . . . حضرت صادق عليه السّلام فرمود : رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله فرموده : نيّة المؤمن خير من عمله و نيّة الكافر شرّ من عمله و كلّ عامل يعمل على نيّته - نيت مؤمن بهتر از عمل او است . و نيت و قصد كافر بدتر از عمل او است . و هر كس مبنا و پايه عملش نيت و حالات درونى او است ( هر كسى بر طينت خود ميتند ) . بيان اين حديث از احاديث مشهورى است كه عامه و خاصه نقل نموده و در نزد همه معروف است و وجوه زيادى در توجيه و تشريح اين حديث گفته شده . 1 - مقصود از نيت كه بهتر و با ارزش‌تر از عمل شمرده شده اصول اعتقادات حقه باشد كه شخص مؤمن به آنها معتقد است و پر واضح است كه اعتقاد از عمل بهتر است چون ملاك و علت دخول بهشت و دستيابى به آن سعادت ابدى . داشتن اعتقادات حقه و صحيح است و نبودن اعتقاد هم موجب دخول در آتش قهر الهى و مخلد بودن در آن است ولى عمل چنين نيست . 2 - مقصود اين است كه نيت تنها بدون عمل كه دنبال داشته باشد بهتر است از عملى كه بدون نيت و بدون قصد ، انجام شود ولى اين توجيه صحيح نيست چون عمل بىنيت اصلا ارزشى ندارد و خوبى و حسنى ندارد تا اينكه نيت و قصد خوب‌تر و بهتر باشد و چون تعبير بلفظ خوبتر و بهتر شده بايد عملى را در نظر گرفت كه او هم خوب